BSEB • CLASS 10 • संस्कृत

शब्दरूप एवं धातुरूप – पूरा पाठ आसान हिंदी में

राम • फल • लता • मुनि • नदी • गुरु • पठ् धातु के सभी लकार

शून्य से शुरू — परिभाषा, रूप-सारणी, लकार, ट्रिक्स और परीक्षा प्रश्न

1 शब्दरूप क्या है? (बिल्कुल आसान भाषा में)

परिभाषा: संज्ञा या सर्वनाम के विभिन्न विभक्तियों और वचनों में बदलने वाले रूपों को शब्दरूप कहते हैं।

सीधे शब्दों में — एक ही शब्द का कारक और वचन के अनुसार बदलने वाला रूप = शब्दरूप।

उदाहरण:

रामः (कर्ता, एकवचन) रामम् (कर्म, एकवचन) रामेण (करण, एकवचन)

याद रखें: शब्दरूप आठ विभक्तियों और तीन वचनों (एकवचन, द्विवचन, बहुवचन) में बदलते हैं।
कुल मिलाकर 24 रूप बनते हैं (8 विभक्ति × 3 वचन)।

2 धातुरूप क्या है? (क्रिया के रूप)

परिभाषा: क्रिया (धातु) के विभिन्न कालों, पुरुषों और वचनों में बदलने वाले रूपों को धातुरूप या क्रिया-रूप कहते हैं।

सीधे शब्दों में — धातु में प्रत्यय लगाकर बनने वाले क्रिया के रूप = धातुरूप।

उदाहरण:

पठ् + ति = पठति (वह पढ़ता है) पठ् + सि = पठसि (तू पढ़ता है) पठ् + मि = पठामि (मैं पढ़ता हूँ)

याद रखें: धातुरूप तीन पुरुषों (प्रथम, द्वितीय, तृतीय) और तीन वचनों में बदलते हैं।
प्रत्येक लकार में 9 रूप (3 पुरुष × 3 वचन) बनते हैं।
शब्दरूप और धातुरूप में अंतर:
शब्दरूप → संज्ञा/सर्वनाम के रूप (रामः, रामम्…)
धातुरूप → क्रिया के रूप (पठति, पठसि…)

3 शब्दरूप के प्रकार (अंतिम स्वर के अनुसार)

प्रकार अंतिम स्वर उदाहरण लिंग
अकारांतअराम, फलपुल्लिंग, नपुंसक
आकारांतआलता, कन्यास्त्रीलिंग
इकारांतइमुनि, कविपुल्लिंग
ईकारांतईनदी, नगरीस्त्रीलिंग
उकारांतउगुरु, शत्रुपुल्लिंग
ऊकारांतऊवधू, भूस्त्रीलिंग
ऋकारांतऋपितृ, मातृपुल्लिंग/स्त्रीलिंग
ट्रिक: परीक्षा में सबसे ज्यादा पूछे जाने वाले — राम, फल, लता, मुनि, नदी, गुरु। यही छह शब्दरूप पक्के कर लें।

4 राम शब्द के रूप (अकारांत पुल्लिंग)

विभक्ति एकवचन द्विवचन बहुवचन कारक
प्रथमारामःरामौरामाःकर्ता
द्वितीयारामम्रामौरामान्कर्म
तृतीयारामेणरामाभ्याम्रामैःकरण
चतुर्थीरामायरामाभ्याम्रामेभ्यःसंप्रदान
पंचमीरामात्रामाभ्याम्रामेभ्यःअपादान
षष्ठीरामस्यरामयोःरामाणाम्संबंध
सप्तमीरामेरामयोःरामेषुअधिकरण
संबोधनहे राम!हे रामौ!हे रामाः!संबोधन
ट्रिक: अकारांत पुल्लिंग में अंतिम ‘अ’ के स्थान पर विभक्ति प्रत्यय लगते हैं।
प्रथमा: ः, औ, आः
द्वितीया: म्, औ, आन्
तृतीया: ेण, आभ्याम्, ऐः

5 फल शब्द के रूप (अकारांत नपुंसक)

विभक्ति एकवचन द्विवचन बहुवचन
प्रथमाफलम्फलेफलानि
द्वितीयाफलम्फलेफलानि
तृतीयाफलेनफलाभ्याम्फलैः
चतुर्थीफलायफलाभ्याम्फलेभ्यः
पंचमीफलात्फलाभ्याम्फलेभ्यः
षष्ठीफलस्यफलयोःफलानाम्
सप्तमीफलेफलयोःफलेषु
संबोधनहे फल!हे फले!हे फलानि!
ट्रिक: नपुंसक में प्रथमा और द्वितीया के रूप समान होते हैं।
प्रथमा/द्वितीया: म्, े, आनि

6 लता शब्द के रूप (आकारांत स्त्रीलिंग)

विभक्ति एकवचन द्विवचन बहुवचन
प्रथमालतालतेलताः
द्वितीयालताम्लतेलताः
तृतीयालतयालताभ्याम्लताभिः
चतुर्थीलतायैलताभ्याम्लताभ्यः
पंचमीलतायाःलताभ्याम्लताभ्यः
षष्ठीलतायाःलतयोःलतानाम्
सप्तमीलतायाम्लतयोःलतासु
संबोधनहे लते!हे लते!हे लताः!
ट्रिक: आकारांत स्त्रीलिंग में अंतिम ‘आ’ के स्थान पर प्रत्यय लगते हैं।
प्रथमा: आ, े, आः
द्वितीया: आम्, े, आः

7 मुनि शब्द के रूप (इकारांत पुल्लिंग)

विभक्ति एकवचन द्विवचन बहुवचन
प्रथमामुनिःमुनीमुनयः
द्वितीयामुनिम्मुनीमुनीन्
तृतीयामुनिनामुनिभ्याम्मुनिभिः
चतुर्थीमुनयेमुनिभ्याम्मुनिभ्यः
पंचमीमुनेःमुनिभ्याम्मुनिभ्यः
षष्ठीमुनेःमुन्योःमुनीनाम्
सप्तमीमुनौमुन्योःमुनिषु
संबोधनहे मुने!हे मुनी!हे मुनयः!
ट्रिक: इकारांत पुल्लिंग में ‘इ’ के स्थान पर ‘य्’ आता है (मुनि → मुन्योः, मुनये)।
प्रथमा: ः, ी, अयः

8 नदी शब्द के रूप (ईकारांत स्त्रीलिंग)

विभक्ति एकवचन द्विवचन बहुवचन
प्रथमानदीनद्यौनद्यः
द्वितीयानदीम्नद्यौनदीः
तृतीयानद्यानदीभ्याम्नदीभिः
चतुर्थीनद्यैनदीभ्याम्नदीभ्यः
पंचमीनद्याःनदीभ्याम्नदीभ्यः
षष्ठीनद्याःनद्योःनदीनाम्
सप्तमीनद्याम्नद्योःनदीषु
संबोधनहे नदि!हे नद्यौ!हे नद्यः!
ट्रिक: ईकारांत स्त्रीलिंग में ‘ई’ के स्थान पर ‘य्’ आता है (नदी → नद्यौ, नद्याः)।
प्रथमा: ी, यौ, यः

9 गुरु शब्द के रूप (उकारांत पुल्लिंग)

विभक्ति एकवचन द्विवचन बहुवचन
प्रथमागुरुःगुरूगुरवः
द्वितीयागुरुम्गुरूगुरून्
तृतीयागुरुणागुरुभ्याम्गुरुभिः
चतुर्थीगुरवेगुरुभ्याम्गुरुभ्यः
पंचमीगुरोःगुरुभ्याम्गुरुभ्यः
षष्ठीगुरोःगुर्वोःगुरूणाम्
सप्तमीगुरौगुर्वोःगुरुषु
संबोधनहे गुरो!हे गुरू!हे गुरवः!
ट्रिक: उकारांत पुल्लिंग में ‘उ’ के स्थान पर ‘व्’ आता है (गुरु → गुर्वोः, गुरवे)।
प्रथमा: ः, ऊ, अवः

10 धातुरूप – लट् लकार (वर्तमान काल)

लट् लकार = वर्तमान काल (Present Tense) — “पढ़ता है, पढ़ता हूँ” आदि।

पठ् धातु (परस्मैपद)

पुरुष एकवचन द्विवचन बहुवचन
प्रथम पुरुष (वह)पठतिपठतःपठन्ति
द्वितीय पुरुष (तू)पठसिपठथःपठथ
तृतीय पुरुष (मैं)पठामिपठावःपठामः

लिख् धातु (आत्मनेपद)

पुरुष एकवचन द्विवचन बहुवचन
प्रथम पुरुषलिखतेलिखेतेलिखन्ते
द्वितीय पुरुषलिखसेलिखेथेलिखध्वे
तृतीय पुरुषलिखेलिखावहेलिखामहे
ट्रिक (परस्मैपद):
प्रथम पुरुष: ति, तः, अन्ति
द्वितीय पुरुष: सि, थः, थ
तृतीय पुरुष: मि, वः, मः
ट्रिक (आत्मनेपद):
प्रथम पुरुष: ते, ेते, न्ते
द्वितीय पुरुष: से, ेथे, ध्वे
तृतीय पुरुष: े, वहे, महे

11 धातुरूप – लृट् लकार (भविष्यत् काल)

लृट् लकार = भविष्यत् काल (Future Tense) — “पढ़ेगा, पढ़ूँगा” आदि।

पठ् धातु (परस्मैपद)

पुरुष एकवचन द्विवचन बहुवचन
प्रथम पुरुषपठिष्यतिपठिष्यतःपठिष्यन्ति
द्वितीय पुरुषपठिष्यसिपठिष्यथःपठिष्यथ
तृतीय पुरुषपठिष्यामिपठिष्यावःपठिष्यामः
ट्रिक: लृट् लकार में धातु के बाद स्य या इष्य जुड़ता है, फिर लट् लकार के प्रत्यय लगते हैं।
पठ् + इष्य + ति = पठिष्यति

12 धातुरूप – लङ् लकार (भूतकाल)

लङ् लकार = भूतकाल (Past Tense) — “पढ़ता था, पढ़ा” आदि।

पठ् धातु (परस्मैपद)

पुरुष एकवचन द्विवचन बहुवचन
प्रथम पुरुषअपठत्अपठताम्अपठन्
द्वितीय पुरुषअपठःअपठतम्अपठत
तृतीय पुरुषअपठम्अपठावअपठाम
ट्रिक: लङ् लकार में धातु के आगे अ लगता है और लट् लकार के प्रत्ययों में कुछ बदलाव होता है।
अ + पठ् + अत् = अपठत्

13 धातुरूप – लोट् लकार (आज्ञार्थक)

लोट् लकार = आज्ञा, आदेश, अनुमति — “पढ़, पढ़ो, पढ़ना” आदि।

पठ् धातु (परस्मैपद)

पुरुष एकवचन द्विवचन बहुवचन
प्रथम पुरुषपठतुपठताम्पठन्तु
द्वितीय पुरुषपठपठतम्पठत
तृतीय पुरुषपठानिपठावपठाम
ट्रिक: लोट् लकार में प्रथम पुरुष एकवचन में तु, द्वितीय पुरुष एकवचन में शून्य (केवल धातु), तृतीय पुरुष एकवचन में आनि लगता है।

14 धातुरूप – विधिलिङ् लकार (विध्यर्थक)

विधिलिङ् लकार = चाहिए, उचित है, आदेश (विनम्र) — “पढ़ना चाहिए” आदि।

पठ् धातु (परस्मैपद)

पुरुष एकवचन द्विवचन बहुवचन
प्रथम पुरुषपठेत्पठेताम्पठेयुः
द्वितीय पुरुषपठेःपठेतम्पठेत
तृतीय पुरुषपठेयम्पठेवपठेम
ट्रिक: विधिलिङ् लकार में धातु के बाद े जुड़ता है और प्रत्यय लगते हैं।
पठ् + े + त् = पठेत्

15 याद रखने की TRICKS / SHORTCUTS

1. शब्दरूप ट्रिक:
अकारांत पुल्लिंग (राम): ः, औ, आः / म्, औ, आन् / ेण, आभ्याम्, ऐः
अकारांत नपुंसक (फल): म्, े, आनि (प्रथमा-द्वितीया समान)
2. आकारांत स्त्रीलिंग (लता):
आ, े, आः / आम्, े, आः / या, आभ्याम्, आभिः
3. इकारांत (मुनि): इ → य्
ः, ी, अयः / म्, ी, ीन् / ना, भ्याम्, भिः
4. ईकारांत (नदी): ई → य्
ी, यौ, यः / ीम्, यौ, ीः / या, ीभ्याम्, ीभिः
5. उकारांत (गुरु): उ → व्
ः, ऊ, अवः / म्, ऊ, ऊन् / णा, भ्याम्, भिः
6. लट् लकार (वर्तमान):
परस्मैपद: ति, तः, अन्ति / सि, थः, थ / मि, वः, मः
आत्मनेपद: ते, ेते, न्ते / से, ेथे, ध्वे / े, वहे, महे
7. लृट् लकार (भविष्यत्): धातु + स्य/इष्य + लट् प्रत्यय
8. लङ् लकार (भूतकाल): अ + धातु + लट् के बदले प्रत्यय
9. लोट् लकार (आज्ञा): तु, ताम्, न्तु / (शून्य), तम्, त / आनि, आव, आम
10. विधिलिङ् लकार (चाहिए): धातु + े + प्रत्यय
महा ट्रिक:
लट् = वर्तमान (है/हूँ)
लृट् = भविष्यत् (होगा/हूँगा)
लङ् = भूत (था/हुआ)
लोट् = आज्ञा (कर/करो)
विधिलिङ् = चाहिए (करना चाहिए)

16 Common Mistakes (जहाँ बच्चे गलती करते हैं)

गलती 1: शब्दरूप में विभक्ति और वचन में उलझ जाना।
सुधार: पहले विभक्ति (कारक) तय करें, फिर वचन (एक/द्वि/बहु)।
गलती 2: नपुंसक में प्रथमा और द्वितीया को अलग-अलग समझना।
सुधार: नपुंसक में प्रथमा और द्वितीया के रूप समान होते हैं (फलम्, फले, फलानि)।
गलती 3: इकारांत/ईकारांत में ‘य्’ न लगाना।
सुधार: मुनि → मुन्योः, नदी → नद्याः (इ/ई के स्थान पर य् आता है)।
गलती 4: परस्मैपद और आत्मनेपद में उलझ जाना।
सुधार: परस्मैपद = ति, सि, मि; आत्मनेपद = ते, से, े।
गलती 5: लकारों के नाम और काल में गड़बड़ी।
सुधार: लट् (वर्तमान), लृट् (भविष्यत्), लङ् (भूत), लोट् (आज्ञा), विधिलिङ् (चाहिए) — इन्हें याद रखें।
गलती 6: तृतीय पुरुष और प्रथम पुरुष में उलझ जाना।
सुधार: संस्कृत में प्रथम पुरुष = वह (ति), द्वितीय पुरुष = तू (सि), तृतीय पुरुष = मैं (मि)।
(यह हिंदी से उल्टा है — ध्यान रखें!)
बचाव का तरीका: रोज एक शब्दरूप और एक धातुरूप लिखने की आदत बनाएँ। 7 दिन में पूरा याद हो जाएगा।

17 BSEB Exam-Oriented Practice (उत्तर देखें पर क्लिक करें)

1. राम शब्द का प्रथमा विभक्ति, एकवचन क्या है?

रामः

2. राम शब्द का षष्ठी विभक्ति, बहुवचन क्या है?

रामाणाम्

3. फल शब्द का प्रथमा विभक्ति, बहुवचन क्या है?

फलानि

4. लता शब्द का तृतीया विभक्ति, एकवचन क्या है?

लतया

5. मुनि शब्द का प्रथमा विभक्ति, बहुवचन क्या है?

मुनयः

6. नदी शब्द का सप्तमी विभक्ति, एकवचन क्या है?

नद्याम्

7. गुरु शब्द का षष्ठी विभक्ति, बहुवचन क्या है?

गुरूणाम्

8. पठ् धातु का लट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन क्या है?

पठति

9. पठ् धातु का लट् लकार, तृतीय पुरुष, बहुवचन क्या है?

पठामः

10. पठ् धातु का लृट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन क्या है?

पठिष्यति

11. पठ् धातु का लङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन क्या है?

अपठत्

12. पठ् धातु का लोट् लकार, द्वितीय पुरुष, एकवचन क्या है?

पठ

13. पठ् धातु का विधिलिङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन क्या है?

पठेत्

14. लिख् धातु का लट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन क्या है? (आत्मनेपद)

लिखते

15. “पठामि” में कौन-सा लकार, पुरुष और वचन है?

लट् लकार, तृतीय पुरुष, एकवचन (मैं पढ़ता हूँ)
आखिरी सलाह: रोज एक शब्दरूप (राम/फल/लता/मुनि/नदी/गुरु) और एक धातुरूप (पठ् के सभी लकार) लिखने की आदत बनाइए। 7 दिन में पूरा याद हो जाएगा।

18 एक मिनट में Quick Revision

शब्दरूप प्रथमा एकवचन विशेषता
राम (अकारांत पुल्लिंग)रामःः, औ, आः
फल (अकारांत नपुंसक)फलम्प्रथमा-द्वितीया समान
लता (आकारांत स्त्रीलिंग)लताआ, े, आः
मुनि (इकारांत पुल्लिंग)मुनिःइ → य्
नदी (ईकारांत स्त्रीलिंग)नदीई → य्
गुरु (उकारांत पुल्लिंग)गुरुःउ → व्
लकार काल उदाहरण (पठ्)
लट्वर्तमानपठति
लृट्भविष्यत्पठिष्यति
लङ्भूतअपठत्
लोट्आज्ञापठतु
विधिलिङ्चाहिएपठेत्
अंतिम ट्रिक:
शब्दरूप = संज्ञा के रूप (विभक्ति + वचन)
धातुरूप = क्रिया के रूप (लकार + पुरुष + वचन)
दोनों में 24 और 9 का फर्क याद रखें — शब्दरूप में 24 रूप, धातुरूप में 9 रूप।
Scroll to Top